De Kernboodschap

De onderzoekers waarschuwen dat Europa afstevent op een bestuivingscrisis als de achteruitgang van wilde bestuivers niet snel wordt gestopt. Dat is niet alleen een probleem voor natuurbehoud, maar ook voor voedselzekerheid, volksgezondheid, economie en maatschappelijke stabiliteit.

Volgens de auteurs is de grootste belemmering niet een gebrek aan kennis, maar een gebrek aan samenhang tussen beleidsterreinen. Terwijl Europa aan de ene kant bestuivers probeert te beschermen, stimuleren andere beleidsmaatregelen juist ontwikkelingen die schadelijk zijn voor bestuivers.

Bestuivers zijn veel belangrijker dan vaak wordt gedacht

De meeste mensen denken bij bestuivers vooral aan honingbijen. Het rapport benadrukt dat honingbijen slechts een klein deel vormen van het totale bestuivingssysteem.

Europa telt onder meer:

• meer dan 2.100 soorten wilde bijen
• circa 900 soorten zweefvliegen
• ongeveer 500 soorten dagvlinders
• duizenden soorten nachtvlinders
• grote aantallen kevers, wespen en andere insecten

Veel van deze soorten komen uitsluitend in Europa voor, waardoor Europa een bijzondere verantwoordelijkheid heeft voor hun bescherming.

Opvallend is dat het rapport veel aandacht vraagt voor ondergewaardeerde groepen zoals nachtvlinders. Sommige studies laten zien dat nachtvlinders een aanzienlijk deel van de bestuiving voor hun rekening nemen, maar zij worden nauwelijks meegenomen in beleid en monitoring.

Zonder bestuivers stort veel meer in dan alleen de voedselproductie

Bestuivers zijn essentieel voor:

• ongeveer 80 tot 90% van alle wilde bloeiende planten
• circa driekwart van de belangrijkste voedselgewassen wereldwijd
• behoud van genetische diversiteit in planten
• gezonde ecosystemen
• natuurherstel
• landschapskwaliteit
• recreatie en toerisme

Daarnaast zijn bestuivers cruciaal voor de productie van fruit, groenten, noten, oliehoudende gewassen en vele geneeskrachtige planten.

Het rapport verwijst naar recent onderzoek waaruit blijkt dat onvoldoende bestuiving momenteel leidt tot een verlies van ongeveer 3 tot 5% van de wereldwijde productie van fruit, groenten en noten. Daardoor zouden wereldwijd jaarlijks ongeveer 427.000 extra sterfgevallen optreden als gevolg van een minder gezond voedingspatroon.

Het probleem is veel groter dan alleen voedsel

De onderzoekers benadrukken dat tal van economische sectoren afhankelijk zijn van bestuiving:

• farmaceutische industrie
• voedingssupplementen
• veevoer
• textiel
• biomaterialen
• biomassa
• cosmetica
• tuinbouw
• cultuur en recreatie
• toerisme

Ongeveer 28.000 geneeskrachtige plantensoorten zijn afhankelijk van bestuivers. Ook producten zoals honing, propolis en stuifmeel spelen een rol in de gezondheidszorg.

Waarom gaan bestuivers achteruit?

Het rapport benadrukt dat er geen enkele hoofdoorzaak is. Bestuivers worden geraakt door een combinatie van factoren die elkaar versterken.

Belangrijke oorzaken zijn:

Verlies van leefgebied

Door intensivering van landbouw, verstedelijking en schaalvergroting verdwijnen bloemenrijke gebieden, houtwallen, bermen en andere leefgebieden.

Bestrijdingsmiddelen

Insecticiden, fungiciden, herbiciden en kunstmest veroorzaken directe en indirecte schade. Vooral larven blijken vaak kwetsbaarder dan volwassen bestuivers.

Stikstof

Stikstofdepositie leidt tot verruiging van natuurgebieden en vermindert de diversiteit aan bloemen en waardplanten waarop bestuivers afhankelijk zijn.

Klimaatverandering

Veranderende weersomstandigheden, droogte, hitte, overstromingen en verschuivingen in verspreidingsgebieden van planten en insecten verstoren bestuivingsnetwerken.

Lichtvervuiling

Vooral nachtactieve bestuivers zoals nachtvlinders worden hierdoor getroffen.

Overige vervuiling

Onder andere zware metalen, plastics, diergeneesmiddelen, luchtvervuiling en andere chemische stoffen dragen bij aan de druk op bestuivers.

Een dieper probleem: onze kijk op natuur

Het meest opvallende deel van het rapport is misschien wel dat de onderzoekers stellen dat de bestuivingscrisis uiteindelijk voortkomt uit een verstoorde relatie tussen mens en natuur.

Volgens hen overheerst in Europa nog steeds het idee dat natuur vooral een hulpmiddel is voor menselijke productie. Dat leidt tot beleid dat vooral gericht is op economische opbrengst op korte termijn.

De onderzoekers stellen dat achterliggende waarden, wereldbeelden, economische systemen en bestuursstructuren uiteindelijk de echte oorzaken zijn van bestuiververlies.

De EU werkt te veel in afzonderlijke "hokjes"

Een belangrijk thema in het rapport is de kritiek op de huidige bestuurscultuur.

Beleid rond:

• landbouw
• natuur
• pesticiden
• handel
• financiën
• onderwijs
• innovatie

wordt grotendeels los van elkaar ontwikkeld.

Hierdoor ontstaan tegenstrijdigheden. Zo kan de EU natuurherstel stimuleren terwijl andere regels tegelijkertijd landbouwintensivering of gebruik van schadelijke middelen bevorderen.

Volgens de onderzoekers is deze verkokering momenteel de grootste belemmering voor herstel van bestuivers.

Honingbijen zijn niet hetzelfde als wilde bestuivers

Een belangrijk onderscheid in het rapport is dat wilde bestuivers en honingbijen niet hetzelfde zijn.

De onderzoekers stellen dat honingbijen als gehouden dieren niet in aantal afnemen, omdat imkers nieuwe volken kunnen maken. Wel hebben honingbijen te maken met ernstige gezondheidsproblemen door:

• pesticiden
• ziekten
• parasieten
• verlies van voedselbronnen

Wilde bestuivers daarentegen gaan in veel gevallen daadwerkelijk achteruit of verdwijnen lokaal.

Europa heeft wettelijk bindende doelen

Sinds de Europese Natuurherstelverordening in 2024 van kracht werd, zijn lidstaten verplicht:

• de achteruitgang van bestuivers uiterlijk in 2030 te stoppen
• daarna een stijgende trend van bestuiverpopulaties te realiseren

Volgens de auteurs zijn deze doelen alleen haalbaar wanneer bestuivers worden meegenomen in vrijwel alle relevante beleidsdomeinen.

De 15 belangrijkste aanbevelingen

De White Paper eindigt met vijftien aanbevelingen. De belangrijkste zijn:

1. Maak bestuiverbescherming onderdeel van alle beleidsterreinen

Niet alleen natuurbeleid, maar ook landbouw, handel, onderwijs, financiën en ruimtelijke ordening moeten rekening houden met bestuivers.

2. Verhoog bestuiverkennis

Onderwijs over bestuivers moet een vast onderdeel worden van opleidingen voor boeren, beleidsmakers, terreinbeheerders, adviseurs en andere beroepsgroepen.

3. Stel meetbare doelen

Bestuiverbescherming moet niet vrijblijvend blijven maar worden vastgelegd in concrete indicatoren en doelstellingen.

4. Bouw een Europees monitoringsnetwerk op

Met gestandaardiseerde gegevens over bestuivers, leefgebieden en blootstelling aan pesticiden.

5. Kijk verder dan bloemen

Veel bestuivers hebben ook waardplanten, nestplaatsen, dood hout, mest of prooidieren nodig voor hun voortplanting. Alleen bloemen zaaien is onvoldoende.

6. Beloon boeren voor langdurig habitatbeheer

Meerjarige vergoedingen voor heggen, kruidenrijke graslanden, agroforestry en bloemrijke landschappen.

7. Verminder afhankelijkheid van pesticiden

Met bindende reductiedoelen, betere risicobeoordeling en meer agro-ecologische landbouwsystemen.

8. Voer verplichte monitoring uit na toelating van bestrijdingsmiddelen

Zodat problemen ook na markttoelating zichtbaar worden.

9. Zorg dat vereenvoudiging van EU-regels niet leidt tot minder bescherming

De onderzoekers waarschuwen expliciet tegen automatische verlenging van toelatingen van pesticiden zonder nieuwe risicobeoordeling.

10. Maak financiële prikkels bestuivervriendelijk

Subsidies en investeringen moeten herstel van bestuivers stimuleren in plaats van tegenwerken.

"Het is hoopgevend dat 135 Europese wetenschappers dezelfde conclusie trekken: bestuivers moeten veel hoger op de politieke agenda komen. Als Bijenstichting vragen wij hier al jarenlang aandacht voor. De achteruitgang van wilde bijen, hommels, vlinders en andere bestuivers gaat op veel plaatsen nog altijd door. Dat baart ons grote zorgen, want zonder bestuivers staat niet alleen de biodiversiteit onder druk, maar ook onze voedselzekerheid en gezondheid."

Lees hier het Engelstalig artikel.